بطحاء و ابطح مكه به مناسبت گسترش ريگ و شن در آنجا معروف است و بطحان بضمّ باء و سكون طاء بيشتر به كار مىرود . ابن اثير در النهاية با سكون طاء را صحيح‌تر دانسته است و عياض گرچه در المشارق گفته كه اهل حديث آن را چنين روايت مىكنند و از استادان خود نيز با همين تلفظ شنيده‌ام ، لكن صحيح به فتح باء و كسر طاء است مانند قطران . قالى در البارع و ابو حاتم « 1 » در المعجم على المدن و بكرى در المعجم ما استعجم قيد و تصريح كرده‌اند كه ضبط درست آن همين است و بكرى افزوده كه جز اين روا نيست . به هرحال ، اين كلمه يكى از سه وادى مدينه است كه عقيق و بطحان و قتاة نام دارند و ابن اثير آن را به فتح طاء نيز روايت نموده و برخى هم به كسر روايت كرده‌اند . در حديث آمده است كه عمر اول كسى است كه كف مسجد را با سنگريزه پوشاند و گفت : زمين مسجد را با سنگريزه‌هاى وادى مبارك هموار كنيد . در حديث ابن زبير است كه مردم را براى فرش‌كردن كف مسجد با سنگريزه دعوت كرد و انبطح الوادى فى هذا المكان و استبطح ، يعنى وادى در اين مكان توسعه يافت و در نسبت دادن به بطحان مدينه ، بطحانيون گفته مىشود . « 2 » يعقوبى گويد : از واسط تا بصره راه در شنزارها و بطائح واقع شده است ، به علّت اينكه در اين فاصله آبهاى متعددى جمع مىشود ، سپس راه از آن شنزارها به دجلة العوراء منتهى مىگردد ، بعد تا بصره امتداد پيدا مىكند و سرانجام منتهى مىشود به كنارهء نهر ابن عمر پايان مىپذيرد . يوم البطحاء از روزهاى معروف عرب و منسوب به بطحاء ذىقار است كه در آنجا بين كسرى و قبيلهء بكر بن وائل جنگ واقع شد . در اين مورد شواهد بسيارى از شعر شعراست كه به قول آنان در زبان عربى احتجاج مىشود ، از جمله شعرى كه منسوب به مولاى ما امير المؤمنين عليه السّلام است كه خطاب به وليد بن مغيره فرمايد :

--> ( 1 ) . مراد ابو حاتم بستى محمد بن حبّان تميمى ( م 354 ) است . ر ك : ريحانة الادب : 1 / 264 . ( و ) ( 2 ) . براى اين مطالب شواهدى در كتاب لغت ، مانند صحاح ، قاموس ، نهايه ، صراح ، طراز و جز آنها وجود دارد .